Freytag'ın Piramidi UX Case Study'de Nereye Kadar Çalışır

Freytag'ın Piramidi son birkaç yıldır portföy tavsiyelerinin değişmezi oldu: case study'ni beş perdeye böl, gerisi kendiliğinden aksın. Yapı gerçekten bir işe yarıyor, ama yaradığı yer çoğu yazıda anlatılan yer değil. Piramidin nereden geldiğine bakınca hangi kısmının taşınabilir olduğu da görünüyor.

Piramit tragedya için kurulmuştu

Gustav Freytag, 1863 tarihli Die Technik des Dramas'ta beş bölümlü şemayı Yunan ve Shakespeare tragedyalarından çıkardı: giriş, yükselen aksiyon, dönüm noktası, çözülme, kapanış. Şemanın piramide benzemesinin sebebi basit. Dönüm noktası tepede, yani metnin ortasında durur; sonrasında gelen her şey inişi anlatır ve o iniş tragedyada felakete gider.

Buradan bir case study'ye geçerken iki şey birden değişiyor. Dönüm noktası sona kayıyor, iniş de yükselişe dönüşüyor. Yani şeklin adı kalıyor, şekli ayakta tutan mantık gidiyor.

Şemayı harfi harfine uygularsanız

Metnin yarısı en ilginç anın arkasına düşer. Portföyünü açan kişi ilk ekranda ne yaptığını arıyor, beşinci perdeyi bekleyecek sabırda değil. Klimaksı ortaya koymak dramada işe yarar çünkü seyirci koltuğa çakılıdır; bir case study okuyucusu her paragrafta çıkabilir.

Uygulamada olan da bu: yazan kişi giriş ve yükselen aksiyona binlerce kelime harcıyor, sonuçlar en alta, kimsenin ulaşmadığı yere sıkışıyor. Yapı suçlanmıyor, çünkü yapı tanıdık geliyor.

Taşınmaya değer tek bölüm

Yükselen aksiyon. Kısıtların, denenip bırakılan yolların, verilen ödünlerin yaşadığı yer orası ve bir tasarımcıyı diğerinden ayıran malzeme de orada duruyor. Persona, user journey map, wireframe listesi süreç anlatmaz, sadece hangi araçları açtığını gösterir.

Fark şurada çıkıyor: bir akışı iki adımdan bire indirdiğinizi yazmak kolaydır. O adımda yapılan doğrulamanın nereye taşındığını, taşındığı yerde neyi pahalılaştırdığını yazmak zordur, ve okuyan kişi ikisinin farkını hemen görür.

Beş perde yerine üç soru

Aynı malzemeyi beş perdeye yaymayı, üç soruya sıkıştırmaktan daha zayıf buluyorum: neyle kısıtlıydın, ne seçtin, ne oldu. Beş perde her bölüme bir başlık borçlandırır, dolayısıyla anlatacak bir şeyin olmadığı yerde de bir bölüm yazarsın; üç soru boş bölüme izin vermez. Freytag'ı bir yazım şablonu olarak değil, elindeki metni sınamak için kullan: dönüm noktası diye yazdığın paragrafta gerçekten bir karar var mı, yoksa süreç özeti mi?

Kötü biten projeyi yazmak

Başarısız projenin case study'si iyi fikir, ama tek başına dürüstlük yetmiyor. "Çok şey öğrendim" cümlesi hiçbir şey söylemez. Bugün aynı projeye baştan başlasan neyi farklı ölçerdin, hangi varsayımı ilk hafta test ederdin: cevabı olan bir başarısızlık anlatısı, sonuç metriği güzel duran çoğu başarı anlatısından daha fazla iş görür.