Efektüasyon: Eldekiyle Başlamak, Kaybı Baştan Sınırlamak

Efektüasyon, geleceği tahmin etmeye çalışmak yerine elde ne varsa onunla başlamayı öneren bir karar modeli. Saras Sarasvathy'nin uzman girişimcilerle yaptığı çalışmalardan çıktı: pazar araştırmasıyla değil, kurucunun kim olduğu, ne bildiği ve kimi tanıdığıyla işe koyulmak. Asıl mesele hızlı başlamak da değil, kaybı baştan sınırlamak.

Eldeki kuş, ağaçtaki kuş

Modelin başlangıç noktası üç soruya iniyor:

• Kimsin? Değerlerin, hangi tür işte gerçekten dayanabildiğin.
• Ne biliyorsun? Eğitimin, mesleki birikimin, elindeki teknik beceriler.
• Kimi tanıyorsun? Bir telefonla ulaşıp yarın konuşabileceğin insanlar.

Üçüncü soru diğer ikisinden daha belirleyici. İlk ikisini çoğu kişi zaten kabaca biliyor; üçüncüsü ise projeye dışarıdan kaynak sokan tek kanal. Burada ortak, hedefi çoktan belirlenmiş bir plana sonradan eklenen kişi değil. Efektüasyonda kim katılırsa hedef de onunla birlikte değişiyor, çünkü katılan kişi kendi kaynağını ve kendi çıkarını beraberinde getiriyor.

Asıl fren: kaybedilebilir kayıp

"Elindekiyle başla" tek başına duyulduğunda tedbirsizliğe benziyor. Modeli ayakta tutan ikinci ilke bu izlenimi düzeltiyor: ne kadar kazanabileceğini değil, kaybetmeyi göze alabileceğin miktarı belirliyorsun, adımı da o kadarla atıyorsun. Beklenen getiri hesabı tahmin ister, kaybedilebilir tutar istemez. Cebinde ne olduğunu ve kaç haftanı ayırabileceğini bilirsin.

Kaybedilebilir tutarı projenin ortasında yeniden hesaplamam. Baştan yazılır, çoğu zaman para olarak değil gün olarak, ve o gün sayısı dolduğunda iş ya kendini döndürüyordur ya da kapanır. Ortada yapılan her yeni hesap, batmış maliyeti kurtarma isteğinin kılık değiştirmiş hali oluyor.

Haritayı çıkarmakla vakit geçirmek

Efektüasyon anlatılarının çoğu burada kendi içinde çelişiyor. Önce "plan yapma, harekete geç" deniyor, hemen ardından değer haritası, yetkinlik haritası ve ağ haritası için üç ayrı atölye, geri bildirim turları, gruplama egzersizleri öneriliyor. Bu, reddedilen hazırlık aşamasının küçültülmüş kopyası. Üstelik daha kötüsü: pazar araştırması hiç değilse dışarıdan bilgi getirir, kendi kendine yapılan yetkinlik envanteri yalnızca zaten bildiğini yeniden yazar.

İşe yarayan hali sade: üçünü tek oturuşta, tek sayfaya yaz. Yarım saat. Sonra haritayı bırak, ilk gerçek konuşmayı yap. Kimi tanıdığın listesi ancak o listeden birine ulaşıp reddedildiğinde ya da kabul gördüğünde bir şey öğretir, masada dururken değil.

Nerede işe yarar, nerede yaramaz

Belirsizlik ile risk aynı şey değil, seçim de bu ayrımdan çıkıyor. Kapsamı sözleşmeye bağlanmış bir iş, bilinen bir pazar, daha önce onlarca kez teslim edilmiş bir ürün: buralarda geçmiş veriye dayanan klasik planlama daha iyi sonuç verir, efektüasyon gereksiz dağınıklık üretir. Kimin ödeyeceği belli değilse, ürünün ne olacağı henüz yazılmadıysa, benzeri sayılabilecek bir örnek yoksa tahmin zaten uydurmadır; orada eldekiyle başlamak tek dürüst yöntem.

Bir de kaynağını hatırlamakta fayda var. Efektüasyon, az sayıda deneyimli girişimciyle yürütülen niteliksel bir çalışmadan, yani onların karar verirken sesli düşünmesinden çıkarıldı. Bu iyi bir gözlem ve kötü bir garanti. Modeli başarı reçetesi diye sunan her anlatı, tam olarak bu sınırı atlıyor.