Etik Tasarımı Başarı Tanımına Eklemek
Bir işin başarısı ölçülürken üç ölçüt sayılır: arzu edilir olması, teknik olarak yapılabilmesi, finansal olarak ayakta kalması. Üçü eşit ağırlıktaymış gibi anlatılır, ama bütçe toplantısında hangisinin ağır bastığı bellidir. Etik tasarımı dördüncü ölçüt olarak eklemeyi öneren yaklaşım tam burada sınanıyor.
Listeye madde eklemek dengeyi kurmuyor
Üç ayaktan biri diğerlerinden farklı: kendi bütçesi, kendi sorumlusu ve çeyrek sonunda bakılan kendi tablosu var. Finansal sürdürülebilirlik bu yüzden baskın. Dördüncü ayağa aynı şeyleri vermezsen, yani bir bütçe kalemi, bir isim ve raporda bir satır, etik boyut sunum slaytında kalır.
Yine de eklemenin bir anlamı var. Adı konmamış konu toplantıda gündeme gelmez, ölçüt listesine girmeyen şey de tartışılmaz. Dördüncü boyut gerekli, ama tek başına hiçbir şeyi değiştirmiyor; çoğu metin bu ayrımı atlayıp işin bittiğini varsayıyor.
Üç seviye, üç ayrı zorluk
Etik tasarım genelde üç seviyede anlatılıyor. Bireysel seviyede kullanıcının sağlığı var: bağımlılık üretmeyen, dikkati çalmayan, ne topladığını söyleyen arayüzler. Toplumsal seviyede erişim ve kapsayıcılık, yani kimin dışarıda kaldığı sorusu. Küresel seviyede kaynak tüketimi; cihazın, sunucunun ve veri trafiğinin maliyeti.
Bu üçü aynı cümlede sayılıyor, ama zorlukları aynı değil. Sonuncusu bir mühendislik problemi. Ölçülür, hedef konur, düşürülür. İlk ikisi önce değer tartışması; ölçüm ancak o tartışma bittikten sonra bir anlam taşır. Sırayı ters kurarsan metrik seçimi tartışmanın yerine geçer ve kimse neyi neden istediğini konuşmaz.
Ölçüm iddiası nerede çöküyor
“Ölçülemeyen yönetilemez” cümlesi bu konuda fazla rahat kullanılıyor. Önerilen metriklere tek tek bakınca sorun görünür hale geliyor.
Örneklerden biri ekran süresinin azalması. Aynı ürünün büyüme panosunda oturum süresi ve dönüş sıklığı hedef olarak duruyorsa, iki gösterge birbirinin tersini istiyor demektir. Bu bir ölçüm sorunu değil, öncelik sorunu, ve çeyrek kapanışında hangisine bakılacağı baştan bellidir.
Erişilebilirlik skoru da tek başına yanıltıcı. Otomatik denetim araçları kontrast oranını, eksik etiketi, bozuk başlık hiyerarşisini yakalar; makinenin göremediği şey akışın kendisidir. Denetimden tam puan alan bir sayfanın klavyeyle gezilemiyor olması mümkün, üstelik sık görülür.
Tartışmasız ölçülebilen kalem sürdürülebilirlik tarafında: sayfa ağırlığı, istek sayısı, sunucu kaynağı. Bunlar performans panosunda zaten duruyor, karbon tahmini de bu sayıların türevi. Yeni bir ölçüm altyapısı kurmadan hedef koyabileceğin tek boyut bu.
Karar başlangıç toplantısında veriliyor
Proje ortasında “şunu da ölçelim” demek işe yaramıyor, çünkü ölçüt listesi kapsamı ve süreyi belirliyor. Başlangıç toplantısının iki işi var: beklentileri hizalamak ve başarıyı tanımlamak. İlkinde brief masaya konur, paydaşlar varsayımlarını açık eder. İkincisinde her boyut için hedef ve o hedefin nasıl kontrol edileceği yazılır.
Dört boyutun dördüne birden metrik koymak küçük projelerde zaman kaybı. İki tane seç, ikisini de gerçekten takip et. Dördünü yazıp hiçbirine bakmamak, hiç yazmamaktan daha kötü sonuç veriyor; konu konuşulmuş ve kapanmış sayılıyor.
Nereden başlanır
Etik hedeflerden birini seçmen gerekiyorsa sayfa ağırlığından başla. Ölçmesi bedava, kimseyle pazarlık gerektirmiyor ve iyileştirmesi aynı anda faturayı düşürdüğü için savunması kolay. İyi oluş ve eşitlik tarafı daha uzun tartışma ister; onları ikinci projeye bırakabilirsin, ama o projenin ne zaman başlayacağını takvime yaz.