Human Data Interaction: İnsan Odaklı Veri Yaklaşımının Sınırları
Human Data Interaction, veriyi işleyen sistemin tarafından değil, o verinin kaynağı olan insanın tarafından bakmayı öneren bir çerçeve. Ortaya koyduğu üç ilke var: anlaşılabilirlik, yetki ve müzakere edilebilirlik. Bu üçünün ne anlama geldiğini, hangi noktada birbirini yediğini ve çerez uyarısı gibi "şeffaflık" örneklerinin neden yanlış kanıt sayıldığını anlatıyorum.
HCI'den farkı
İnsan-bilgisayar etkileşimi ekranla insan arasındaki alışverişi inceler: düğme nerede duruyor, akış anlaşılıyor mu, kullanıcı nerede tıkanıyor. HDI ekranı atlayıp soruyu arkadaki veriye taşır. Çünkü bir insanın hayatını belirleyen şey çoğu zaman arayüzdeki düğme değil, o düğmeye basıldığında oluşan kaydın nereye gittiği ve yıllar sonra hangi kararın girdisi olduğu.
Kavramın arkasında üç olgu duruyor. Bireyin dijital ortamda bıraktığı veri izleri, bilginin aşırılığından doğan veri dumanı, bir de bu ikisini işleyip anlamlandıran büyük veri altyapısı. İlk ikisi kullanıcının yaşadığı problem, üçüncüsü kurumun elindeki güç. HDI'nin iddiası bu asimetriyi kapatmak.
Üç ilke ve çerez yanılgısı
Anlaşılabilirlik, verinin nasıl toplandığının ve ne için kullanıldığının görünür olması. Yetki, kullanıcının onay verme ve verdiği onayı geri alma gücü. Müzakere edilebilirlik, koşulların tek taraflı dayatılmak yerine tartışılabilir kalması.
Bu üçlüye en sık verilen örnek AB'nin çerez bildirimleri. Katılmıyorum. Çerez uyarısı anlaşılabilirliğin başarısı değil, yetkiden koparılmış anlaşılabilirliğin nasıl işlevsizleştiğinin kanıtı. Kullanıcıya izlendiği söyleniyor, ama karşısındaki tek pratik seçenek kabul edip devam etmek. Bilgi var, güç yok.
İlkeler birbirine çarpınca
Metinler bu üç ilkeyi birbirini tamamlayan bir set gibi sunar. Üçünü aynı anda yükseltmek mümkün değil.
Anlaşılabilirlik için önerilen çözüm hep sadeleştirme: veri görselleştirme, tek ekranlık özetler, ikonlar. Sadeleştirme detayı atar. Oysa yetkiyi kullanmak, yani "şu alanı şu alıcıya vermiyorum" diyebilmek, tam da atılan o detayı gerektirir. Bir tercihi anlamlı kılan şey sade özet değil, hangi verinin kime aktığının bilgisidir.
Daha sert çarpışma yetki ile toplumsal fayda arasında. Trafik yoğunluğu, salgın takibi, şehir planlaması gibi örneklerde çözüm olarak anonimleştirme gösterilir. Anonimleştirme gerçekten çalıştığında geri alma hakkı kendiliğinden ortadan kalkar, çünkü kaydı size bağlayan iz silinmiştir; geri çekmek istediğinizde sistemin bulup çıkaracağı bir "siz" kalmamıştır. Geri alma hakkının işlediği yerlerde ise anonimleştirme eksik demektir. İkisi aynı anda doğru olamaz (bu, tartışmayı bitiren değil başlatan bir tespit).
Az konuşulan üçüncüsü: silme hakkı kayıtlar için tanımlanmıştır, o kayıtlardan üretilmiş çıkarımlar için değil. Verinizi sildirdiğinizde satır gider; o satırla eğitilmiş model, hesaplanmış skor ve o skora dayanarak verilmiş karar yerinde kalır. "Verimi geri aldım" cümlesi bu yüzden çoğu durumda doğru değil.
Uygulamada nereye takılır
Bir silme talebi geldiğinde iş kullanıcı tablosunda bitmiyor. Erişim logları, arama indeksleri, e-posta servisine gitmiş kopyalar, gece alınan yedekler, hata izleme aracına düşen istisna kayıtları. Kişisel verinin nereye kadar kopyalandığını çıkarmadan başlayan silme planı yarım kalır. Şeffaflık metnini yazmak yarım günlük iş, silmeyi gerçekten yapmak ayrı bir mühendislik kalemi ve proje bütçesinde çoğu zaman karşılığı yok.
Tasarım tarafında benzer bir sapma var. Kullanıcıya kontrol vermek, ayar sayfasına on kutucuk dizmek değil. Kutucuk sayısı arttıkça karar yükü kullanıcıya geçiyor, kurum da seçenek sunduğunu söyleyerek sorumluluktan sıyrılıyor. Düzgün kurulmuş bir HDI arayüzü varsayılanı kullanıcı lehine ayarlar, ayrıntıyı isteyene açar.
Ne zaman işe yarar
HDI'yi uyum listesi gibi kullanmak sonuç vermiyor; ilkeler o kadar geniş ki neredeyse her sistem için "uyuyor" denebiliyor. Değerli tarafı, tasarım kararının önüne iki somut soru koyması. Bu ekran kullanıcıya kendisi hakkında ne söylüyor? Söyledikten sonra elinde ne yapma imkânı bırakıyor? İkinci sorunun cevabı yoksa birincisi süstür.
Kaynak