Tasarım Eğitiminde Disiplinlerarası Çalışma Nerede İşe Yarar

Tasarım eğitimi tartışması genelde aynı yerde takılıyor: hangi yazılım öğretilsin. Oysa mezunun ilk gün karşılaştığı sorun yazılım değil, kimin neyi çözeceğinin belli olmadığı bir ekip masası. Disiplinlerarası eğitim tam da bu yüzden değerli, ama bedava değil ve her programa aynı dozda uymuyor.

Tasarımcının işi çizimden problem tanımlamaya kaydı

Tasarım artık estetik ve işlevsellikle sınırlı değil. Sürdürülebilirlik, erişilebilirlik, hizmet akışları, sosyo-teknik sistemler; hepsi tasarım kararının kapsamına girdi. Bu genişleme tek başına bir slogan olarak dolaşıyor, oysa pratik sonucu çok net: üretim işinin bir kısmı araca devredildikçe geriye kalan iş, problemi doğru kurmak ve çıkan sonucu değerlendirmek oluyor.

Yapay zekâ destekli araçlarda bunu en somut haliyle görüyorsun. Yirmi varyasyon üretmek dakikalar sürüyor; hangisinin işe yaradığına karar vermek hâlâ insanın işi ve bu karar, briefin ne kadar iyi yazıldığına bağlı. Kötü tanımlanmış bir problemin yirmi varyasyonu, kötü tanımlanmış yirmi çözüm demek. Eğitim programının ağırlık merkezi de buraya kaymalı: brief yazma, kısıt çıkarma, kriter belirleme, sonucu ölçme.

Disiplinlerarası ekibin görünmeyen maliyeti

MIT ile RISD arasındaki ortak projeler, mühendislik ve tasarım öğrencilerinin aynı masada oturmasının ne kadar işe yaradığını uzun süredir gösteriyor. Ama "her projeye mühendis, işletmeci, psikolog ve sosyolog koyalım" tavsiyesi bu örnekten çıkarılabilecek en kötü sonuç.

Sebebi aritmetik. Bir ekipte kurulması gereken ikili iletişim bağı sayısı n(n-1)/2 ile büyür. Üç kişilik ekipte üç bağ var, altı kişide on beş, sekiz kişide yirmi sekiz. Ekibe dördüncü disiplini eklediğinde bir kişi eklemiş olursun ama üç yeni ortak dil kurma yükü eklersin. Öğrencilerin haftada birkaç saat ayırabildiği bir dönem projesinde bu yük, projenin kendisinden büyük hale gelir ve sonuç herkesin kendi parçasını ayrı yapıp sona iliştirdiği bir kolaj olur.

İşleyen kurgu daha küçüğü: iki disiplin, tek ve paylaşılan bir çıktı. Tasarımcı ve mühendis birlikte çalışan bir prototip çıkarsın; işletme tarafı ayrı bir ekip olarak değil, o prototipin fiyatlanabilirliğini sorgulayan bir jüri olarak devreye girsin. Disiplin sayısını değil, temas noktasının niteliğini artırmak gerekiyor.

Araç dersinin raf ömrü kısa

Bir öğrenciye belirli bir aracın güncel sürümünü öğretmeye ders saati ayırmam. Mezun olduğunda arayüz değişmiş olur, iki yıl sonra araç başka bir şirkete satılmış olur. Kalıcı olan şey aracın kendisi değil, altındaki kavram: katman mantığı, kısıtla çalışma, sürüm takibi, geri bildirim döngüsünü kısaltma. Bunları bir kez anlayan biri yeni aracı bir hafta sonunda öğrenir.

Bu, AR, VR ve üretken modelleri programdan çıkarmak anlamına gelmiyor. Anlamı şu: bunları zorunlu birer teknoloji dersine dönüştürmek yerine, gerçekten ihtiyaç doğuran bir projeye bağla. Mekânsal bir problem üzerinde çalışan öğrenci VR'a kendiliğinden ihtiyaç duyar ve o hafta öğrendiği şey aklında kalır. Müfredata konduğu için açılan bir yazılım dersinden geriye genelde ekran görüntüsü kalıyor.

Gerçek kısıtla çalışmak

Belediyeler, hastaneler ve sivil toplum kuruluşlarıyla yürütülen projelerin eğitimdeki değeri, öğrencinin toplumsal fayda üretmesinden çok, ilk kez pazarlık edilemez bir kısıtla karşılaşması. Royal College of Art'ın ambulans sistemleri üzerine yaptığı çalışmalar bunun bilinen örneği: aracın içindeki dolabın yeri estetik tercihle değil, sedyenin dönüş yarıçapıyla belirleniyor.

Stüdyo projelerinde brief'i hoca yazar, kısıtlar yumuşaktır, öğrenci sıkıştığında brief'i esnetir. Dışarıdan gelen paydaş bunu yapmaz. Bütçe, mevzuat, mevcut sistemle uyum ve teslim tarihi masaya kendiliğinden gelir. Bir dönemde bir tane böyle proje, üç tane hayali projeden daha çok şey öğretiyor.

Program değiştirirken sırayla yapılacaklar

• Ekip kurarken disiplin sayısını dörde çıkarmadan önce iletişim yükünü hesapla; ikili ekipler çoğu dönem projesi için yeterli.
• Araç eğitimini bağımsız ders olmaktan çıkar, ihtiyaç doğuran projeye iliştir.
• Her dönem en az bir dış paydaş projesi koy; küçük olsun ama kısıtları gerçek olsun.
• Değerlendirmeyi görsel çıktının yanında problem tanımının kalitesine de bağla, yoksa öğrenci ödülün nerede olduğunu doğru okur ve sadece sunum cilalar.
• Etik ve sürdürülebilirliği ayrı bir seçmeli dersle değil, proje kriterlerinin içine yazarak öğret.