Affinity Diyagramı: Araştırma Notlarından Temaya
Affinity diyagramı, dağınık araştırma notlarını gruplayarak ana temaları çıkarma yöntemi. Anlatıldığında fazla basit duruyor: notları duvara yapıştır, benzerleri yan yana getir. Basitliği aldatıcı, çünkü işin zor kısmı gruplamak değil, gruplarken neyi kaybettiğini fark etmek.
Yöntem ne yapıyor
Affinity diyagramı, Japon antropolog Jiro Kawakita'nın 1960'larda saha notlarını düzenlemek için geliştirdiği KJ yönteminden geliyor. Yazılım dünyasına Beyer ve Holtzblatt'ın Contextual Design kitabıyla girdi; bugün herkesin kullandığı renkli not hiyerarşisi de oradan kaldı.
Adı gruplama yöntemi gibi duruyor ama yaptığı iş sınıflandırma değil. Sarı notlar gözlemdir, üstteki her seviye ise senin bir iddian. “Menüde kayboluyorum” bir veridir. “Site navigasyonu zor” ise o veriden çıkardığın sonuçtur ve yanlış olabilir. Bu ayrımı elden bırakınca diyagram, araştırmanın söylediğini değil, ekibin araştırmaya başlamadan önce zaten inandığı şeyi kağıda geçirir.
Notu nasıl yazdığın, çıkacak temayı belirler
Gözlemi birinci tekil şahısla ve katılımcının kendi kelimeleriyle yazma kuralı, yöntemin en çok atlanan ve en çok işe yarayan parçası. “Kullanıcı arama kutusunu bulamadı” ile “Aradığımı nereye yazacağımı bilemedim” arasında ton farkı yok, teşhis farkı var: birincisi çözümü şimdiden ima ediyor, ikincisi problemi olduğu gibi bırakıyor.
Anlatımlarda sık geçen “notları katılımcıya onaylatın” tavsiyesini pratikte uygulayan bir ekip görmedim. Görüşme bittikten üç gün sonra insanları tekrar aramak, elde edilecek doğrulamaya değmiyor. Daha ucuzu her nota kaynağını iliştirmek: katılımcı kodu ve deşifredeki dakika. Bir grup tartışmalı hale geldiğinde kayda dönüp bakarsın, bu da sonradan alınan onaydan güvenilir.
İlk yirmi not, kalan iki yüzü belirler
Yöntem anlatılırken ima edilen şey, her notun diğerleriyle karşılaştırılıp en uygun yere konduğu. Kimse öyle yapmıyor, yapamaz da. 300 notluk bir setin bütün ikili karşılaştırmaları n(n-1)/2 kadardır, yani 44.850 karar. Gerçekte olan şu: notu eline alırsın, duvarda o an var olan gruplara bakarsın, birine yakın duruyorsa oraya yapıştırırsın. Her not, kendinden önce yerleşmiş olanların kurduğu çerçeveye göre yerleşiyor.
Sonuç şu: duvardaki tema haritası, notların hangi sırayla ele alındığına bağlı. İlk yirmi not hangi kategorileri açtıysa, geri kalan iki yüz not büyük ölçüde o kategorilere dağılıyor. Aynı veriyle çalışan iki ekip iki farklı harita çıkarır ve ikisi de kendi içinde tutarlı görünür.
Bunu tamamen ortadan kaldıramazsın, ama iki ucuz önlemi var. Notları karıştırıp başlamak, oturuma “en çarpıcı bulgularla” girme refleksini kırar. İkincisi daha etkili: gruplama bittiğinde rastgele seçilmiş otuz notu duvardan indirip yeniden yerleştir. Aynı yerlere gidiyorlarsa gruplar sağlamdır. Yarısı başka yere gidiyorsa elindeki şey bir tema haritası değil, bir yerleştirme kazasıdır.
Kaç seviye gerekiyor
Contextual Design'ın dört renkli hiyerarşisi (sarı gözlem, mavi alt grup, pembe üst grup, yeşil ana tema) yüzlerce notluk saha çalışmaları için tasarlanmış. Altmış notluk bir kullanılabilirlik testinde dört seviye kurmaya çalışırsan, ikişer üyeli pembe gruplar ve tek çocuklu yeşil başlıklar elde edersin.
Pratik ölçü: bir seviye, altındaki not sayısını yaklaşık dörtte bire indiriyorsa hak edilmiştir. 500 gözlem 100 maviye, 100 mavi 25 pembeye, 25 pembe 6 yeşile iner; dört seviye burada anlamlı. Altmış gözlemin varsa iki seviyede durursun ve bu bir eksiklik değil.
Yöntemin işe yaramadığı yer
Affinity diyagramı gözlem verisi için bir yöntem. Toplantı odasında üretilmiş fikirleri ve “bence”leri aynı duvara yapıştırdığında elde ettiğin şey analiz değil, kılık değiştirmiş bir oylamadır. Gruplar oluşur, başlıklar konur, çıktı araştırma gibi görünür, oysa girdi ekibin kendi varsayımlarıydı.
Bu, beyin fırtınası çıktısını gruplamayın demek değil. İkisini aynı duvarda karıştırmayın demek. Hangi notun kullanıcıdan, hangisinin odadan geldiği ayırt edilemez hale geldiğinde, en yüksek sesli katılımcının fikri rapora “kullanıcı ihtiyacı” olarak giriyor.
Uzaktan yapmak
Dijital beyaz tahtalarda adımlar aynı, kaybolan şey çevresel görüş. Duvarın önünde durunca iki yüz notu aynı anda görürsün ve uzaktaki bir grubun benzerini fark edersin. Ekranda aynı anda otuz not görünür, gerisi kaydırma mesafesindedir. Bu yüzden uzaktan yürütülen oturumlarda notları küçük partilere bölmek, sonra parti başlıklarını ayrı bir tahtada birleştirmek daha iyi sonuç veriyor. Tek seferde iki yüz notu online gruplamaya çalışan ekiplerde ilk açılan kategoriler daha da baskın çıkıyor.
Kaynaklar