Kontekst Haritalamada Prob Kitleri: Tasarım ve Uygulama
Kontekst haritalama, kullanıcıya ne yaptığını sormak yerine onu birkaç gün boyunca kendi bağlamında kayıt tutmaya davet eder. Bu kaydı üreten küçük araç setine prob kiti deniyor. İyi kurulduğunda mülakatın ulaşamadığı yere, kişinin kendi diline ve hatırladığı ana ulaşır; kötü kurulduğunda elinizde bir tomar yarım doldurulmuş form kalır.
Prob nedir, ne değildir
Prob bir ölçüm aracı değil. Anket sayı üretir, mülakat cevap üretir, prob ise malzeme üretir: fotoğraf, çizim, birkaç satır not, bir güzergah üzerine düşülmüş işaretler. Katılımcı bunları araştırmacı odada yokken, kendi zamanında ve kendi evinde üretir. Yöntemin bütün mantığı bu boşlukta duruyor. Araştırmacı ortamda olmadığı için insan kendini savunma ihtiyacı duymaz, ama aynı sebeple kimse ona "bunu biraz açar mısın" diye soramaz.
Kontekst haritalamanın literatürdeki temel metni, Visser ve arkadaşlarının 2005 tarihli Contextmapping: experiences from practice çalışmasıdır. Oradaki ayrım hâlâ geçerli: prob, veri toplama aşaması değil, hazırlık aşamasıdır.
Hazırlık: kiti neyin etrafında kurarsınız
İlk soru hangi egzersizi koyacağınız değil, hangi anı yakalamak istediğinizdir. Sabah rutinini mi, bir kararın verildiği anı mı, bir mekânda hissedilen sıkışıklığı mı? Bu tek cümleyle yazılamıyorsa kit de dağılır, çünkü egzersizler birbirini beslemek yerine birbirinden bağımsız görevler yığınına döner.
İkinci soru katılımcının kim olduğu. Yaş, sağlık durumu, günün ne kadarının serbest olduğu, yazmaya mı çizmeye mi yatkın olduğu. Aynı kit bir üniversite öğrencisinde çalışır, hastanedeki bir çocukta hiç çalışmaz.
Prob kitlerini genelde beş günü aşmayacak şekilde kurarım. Sebebi basit: ilk iki gün insan ortamına yeni bir gözle bakar ve en zengin malzeme oradan gelir, sonrasında kayıtlar birbirinin kopyasına dönmeye başlar. Uzun kit daha çok veri değil, daha çok tekrar ve daha çok yarıda bırakma getirir.
Duyarlılaştırma ve toplama
Kitin başına kolay, somut bir görev koyun: günün bir bölümünü fotoğraflamak gibi. Bu bir ısınma hareketidir, adı da duyarlılaştırma. Amaç veri toplamak değil, kişinin dikkatini kendi gündelik hayatına çevirmek. Hayal gücü isteyen egzersizler ("bu iş beş yıl sonra nasıl olsun isterdin") ancak bu ısınma olduktan sonra karşılık bulur.
Toplama tarafında tek disiplinli iş, etiketleme. Her parçanın kimden, ne zaman, nerede geldiği kayda girmezse iki hafta sonra elinizdeki fotoğraf yığını anlamsızlaşır. Katılımcı mahremiyeti de burada başlar: yüz, adres, iş yeri tabelası içeren görselleri ekip içinde paylaşmadan önce ne yapacağınıza baştan karar verin.
İşe yarayan üç egzersiz
- Yazma ve çizme: Bir günü ya da tek bir olayı kısa hikâye gibi anlatmak. Çizim beceri istemiyor, çöp adam yeter; önemli olan neyi kâğıda koymayı seçtiği.
- Belirli anlarda fotoğraf: "Canın sıkıldığı anı çek" gibi tetikleyiciye bağlı olanlar, "günde üç fotoğraf çek" gibi sayıya bağlı olanlardan daha iyi sonuç verir.
- Rutin haritası: Ev planı ya da güzergah üzerine olayların ve duyguların işaretlenmesi. Bağlamı en doğrudan görünür kılan egzersiz budur.
Kötü kit neye benzer
Hastanede yatan çocuklarla yapılan bir çalışmayı düşünün. Kit, çocuğun her gün oturup yirmi dakika yazmasını istiyor; ailenin sürece hiç girmediği, çocuğun tedavi günlerinde eline kalem almayacağı hesaba katılmamış. Kötü kit genelde teknik olarak yanlış değildir, sadece katılımcının gerçek gününe sığmaz. Sığmayınca da geriye ilk günün üç fotoğrafı kalır.
Probun çıktısı veri değil, ortak dil
Buradaki en sık hata, prob malzemesini bulgu gibi okumaktır. Katılımcı kendini gözlemlendiğini bilerek kaydeder; seçtiğini gösterir, seçmediğini göstermez. Yani elinizdeki şey davranışın kanıtı değil, kişinin kendi hayatına dair anlatısıdır.
Bu bir zaaf değil, yöntemin tam olarak yaptığı iş. Prob kiti asıl işini jeneratif oturumda görür: katılımcı kendi fotoğrafına bakarak konuşmaya başladığında, iki hafta önce yaşadığı anı çok daha somut anlatır ve tasarım ekibi o anın kelimelerini alır. Kiti oturumsuz uygularsanız, elinizde yorumlaması size kalmış bir görsel arşiv olur ve o yorum çoğunlukla ekibin baştan düşündüğü şeyi doğrular.