İdeasyon Teknikleri: Hangi Yöntem Nerede İşe Yarar

İdeasyon, tasarım sürecinin fikir üretme aşaması. Çoğu ekip bu aşamada tek bir yönteme, genelde beyin fırtınasına, her problemi yıkıyor. Oysa teknikler arasındaki asıl fark fikrin parlaklığında değil; kimin konuşabildiğinde, kaç fikrin aynı sürede kağıda düştüğünde ve elemenin ne zaman başladığında.

Beyin fırtınasının sessiz maliyeti

Klasik beyin fırtınasında herkes aynı odadadır ama aynı anda tek kişi konuşur. Altı kişilik, otuz dakikalık bir oturumda kişi başına düşen konuşma süresi beş dakikadır. Kalan yirmi beş dakikada katılımcı ya dinler ya da sırası gelene kadar kendi fikrini unutmamaya çalışır. İkincisi, yeni fikir üretmenin tam tersi bir zihinsel iştir.

Aynı otuz dakika yazarak geçirilseydi altı kişinin altısı da otuz dakika boyunca üretiyor olurdu. Aradaki fark yöntemin zekiliğinden değil, basit bir paylaşım hesabından geliyor.

Bu, beyin fırtınasının kötü bir teknik olduğu anlamına gelmiyor. Yanlış aşamaya konmuş bir teknik. Fikir toplamakta zayıf, toplanmış fikirleri birbirine eklemekte iyi. Sırayı ters çevirin: önce sessiz üretim, sonra ortak tartışma.

Braindump ve brainwriting

Braindump'ta herkes verilen sürede aklından geçen her şeyi kendi kağıdına boşaltır, sonra hepsi masaya çıkar. Brainwriting bir adım ileri gider: kağıtlar el değiştirir, herkes eline geçen fikri geliştirerek devam eder. İkisi de moderatör ister, ama moderatörün işi tartışmayı yönetmek değil, süreyi tutmaktır.

Brainwriting'i açık beyin fırtınasından daha güvenilir bulurum, çünkü çıktının odadaki en yüksek sesli kişi tarafından belirlenmesini engelliyor. Uzaktan çalışan ekiplerde fark iyice açılıyor: ortak bir dokümanda altı kişi aynı anda yazabilir, görüntülü toplantıda ise sıra beklemek fiziksel odadakinden daha yorucudur.

Tek şartı süre kutusu. Sınır konmazsa yazılı teknikler de yirmi dakika sonra tartışmaya dönüşür.

Tıkanmayı açan yöntemler

En kötü fikir yöntemi, ekipten bilerek berbat çözümler istemektir. Amaç eğlence değil, değerlendirme refleksini kapatmak. İnsanlar kötü fikir üretirken kendini sansürlemez, ortaya çıkan listeyi tersine çevirdiğinizde de çoğu zaman kullanılabilir bir çekirdek kalır. Ekip yeni kurulmuşsa ya da kıdem farkı belirginse ilk oturumu bununla açmak işe yarıyor.

Kabulleri sorgulama ise farklı bir yerde çalışır: fikir yokluğunda değil, herkesin aynı fikirde olduğu yerde. Problemi cümle cümle yazın, her cümlenin altına "bu doğru olmasaydı ne yapardık" sorusunu koyun. Genellikle tıkanmanın kaynağı, kimsenin sorgulamadığı bir kısıt çıkar.

SCAMPER: yedi fiil, hepsi değil

SCAMPER mevcut bir çözümü yedi fiille yoklar: değiştir, birleştir, uyarla, ölçeklendir, başka amaçla kullan, çıkar, tersine çevir. Kağıt üstünde düzgün duruyor, uygulamada şişiyor. Beş bileşenli bir akışa yedi fiilin hepsini sorarsanız otuz beş soru çıkar; oturum fikir üretmeyi bırakıp form doldurmaya döner.

Bir oturumda iki fiil seçin. En çok sonuç vereni "çıkar" ve "tersine çevir": ilki çözümün gerçekten gerekli olan kısmını gösteriyor, ikincisi alışkanlıktan gelen sırayı bozuyor.

Çizim ve storyboard

Çizimin değeri estetiğinde değil, sözle gizlenebilen boşlukları görünür kılmasında. "Kullanıcı buradan ödemeye geçer" cümlesi toplantıda tamam gelir. Aynı adımı kutu kutu çizmeye kalkınca o ekranın hiç tasarlanmadığı ortaya çıkar. Storyboard aynı işi zaman ekseninde yapar, kullanıcının önceki ve sonraki adımını da göstermeye zorlar.

Çizim kalitesi tartışma konusu değil. Değerlendirilen şey akış.

Hangi teknik nerede

• Fikir sayısı az ve ekip kalabalıksa: brainwriting, sonra ortak tartışma.
• Ekip birbirini yeni tanıyorsa ya da kıdem farkı sesini kesiyorsa: en kötü fikir.
• Herkes aynı çözümde uzlaşmışsa ve alternatif çıkmıyorsa: kabulleri sorgulama.
• Elde çalışan ama yetersiz bir çözüm varsa: SCAMPER, iki fiille sınırlı.
• Fikir soyut kalıyorsa ve tartışma dönüp duruyorsa: çizim veya storyboard.

Bir de zamanlama meselesi var. Üretim oturumuyla eleme oturumunu aynı güne koymayın. Fikirlerin üstünden bir gece geçtiğinde liste kendiliğinden kısalıyor, çünkü sabah bakıldığında hangisinin gerçekten uygulanabilir olduğu daha net görünüyor. Aynı oturumda üretip elemek, üretimi de elemeyi de zayıflatır.