Maslow'un Özgüven İhtiyacı ve Rozet Tasarımının Sınırı
Maslow'un piramidinde dördüncü katman özgüvendir: saygı görmek ve yeterli olduğunu hissetmek. Dijital ürünler bu ihtiyaca genellikle rozet, puan ve liderlik tablosuyla yanıt verir. Oysa Maslow ihtiyacı ikiye ayırır ve bu araçların neredeyse tamamı kırılgan yarıda kalır. Sağlam olan yarı, kullanıcının bir işi kendi başına bitirebildiğini görmesiyle besleniyor.
Maslow özgüveni ikiye ayırır
1943 tarihli A Theory of Human Motivation yazısında Maslow, özgüven ihtiyacını iki ayrı kümede toplar. Birincisi dışarıdan gelir: statü, ün, prestij, başkalarının takdiri. İkincisi içeriden gelir: yeterlilik, ustalık, bağımsızlık, bir işi tek başına bitirebilme duygusu.
Maslow bu ikisini eşit görmez. Başkalarının görüşüne dayanan saygının kırılgan olduğunu, sağlam benlik saygısının hak edilmiş yeterlilikten geldiğini açıkça yazar. Ayrım önemli, çünkü dijital ürünlerin bu ihtiyaca verdiği yanıtların çoğu listenin kırılgan tarafında duruyor.
Liderlik tablosunun aritmetiği
İlk on kişiyi gösteren bir tablo, topluluk ne kadar büyürse büyüsün on kişiyi ödüllendirir. Yüz kullanıcıda bu herkesin yüzde onudur, bin kullanıcıda yüzde biri, on binde binde biri. Yani tablo, tam da ürün başarılı olurken işlevini kaybeder.
Sıralamanın tanımı da aleyhine çalışır: kullanıcıların yarısı her zaman ortancanın altında kalır. Rozetlerde durum farklı değil. Bir rozetin taşıdığı bilgi onu almayanların varlığından gelir; herkese verilen rozet hiçbir şey söylemez, azınlığa verilen rozet çoğunluğa "sen olmadın" der. Bu, tasarımla düzeltilebilecek bir kusur değil, yöntemin kendi mekaniği.
Oyunlaştırmayı çöpe atmak gerekmiyor ama kullanım alanı sanıldığından dar. Sonu olan işlerde, profil tamamlama ya da ilk kurulum adımlarında ilerleme göstergesi işe yarar: herkes bitirebilir ve bitince gösterge kaybolur. Süresiz bir yarışa çevrildiğinde ise küçük bir azınlığı motive eder, geri kalanı sessizce eler.
İçsel yeterliliği ne büyütür
Yüksek özgüven ihtiyacının tasarımdaki karşılığı ödül değil, kontrol duygusu. Kullanıcı bir işi ilk denemede, kimseye sormadan ve bir şeyi bozma korkusu olmadan bitirebiliyorsa yeterlilik hissi orada oluşur. Bunun üç somut karşılığı var:
- Geri alınabilirlik. Silme işlemi geri alınabiliyorsa kullanıcı denemekten çekinmez. Onay penceresi korku üretir, geri alma düğmesi cesaret.
- Hata mesajının yönü. "Geçersiz giriş" kullanıcıyı suçlar. "Telefon numarasını başında sıfır olmadan yazın" işi bitirir.
- Kendi geçmişiyle karşılaştırma. Geçen ayki verisini gösteren bir panel kullanıcıyı başkasıyla değil kendisiyle yarıştırır, ve bu yarışı herkes kazanabilir.
Bir de riskli hamle var: kullanıcının zaten kendi isteğiyle yaptığı bir işin üzerine dışsal ödül eklemek. Aşırı gerekçelendirme etkisi olarak bilinen bulguya göre ödül, içsel motivasyonu güçlendirmek yerine yerinden edebiliyor. Hevesle yazan bir kullanıcıya rozet vermeye başlarsanız, rozetin kesildiği gün yazı da kesilebilir.
Sosyal onay ne zaman gerçek
Dışsal takdirin tamamı boş değil. Bir cevap işe yaradığı için oy aldığında kullanıcının eline geçen şey beğeni değil, yeterliliğine dair kanıt: birinin sorunu gerçekten çözülmüş. Onayı yeterlilikten kopardığınız anda, yani beğeni sayısı yapılan işin niteliğinden bağımsız hale geldiğinde, geriye sadece skor kalır. Skor da doyurmaz, alışkanlık yapar.
Sıralama değil, eşik
Pratik ayrım şu: yarışma tasarlamak yerine eşik tasarlayın. Sıralama kazananı başkalarının performansına göre belirler ve doğası gereği çoğunluğu kaybettirir. Eşik ise ölçütü sabitler, herkesin ulaşması mümkündür ve ulaşan kişi bunu kendi yaptığı işe borçludur. İlk yaklaşım listenin kırılgan yarısını besler, ikincisi sağlam yarısını.