Konsept Model ve Nesne-Eylem Matrisi: UX Ön Analizinin İşe Yarayan Kısmı

Konsept model, ekranların değil, kullanıcının kafasında oluşan yapının tanımıdır: ortada hangi nesneler var ve o nesnelere ne yapılabiliyor. Ön analizin çıktısı da bir doküman yığını değil, bu haritanın ilk kaba taslağıdır. Aşağıda MatchDog adlı köpek sahiplendirme projesinde kullanıcı hikayelerinden nesne-eylem matrisine nasıl geçtiğimi, matrisin hangi noktada yalan söylemeye başladığını anlatıyorum.

Konsept model neyi tanımlar

Bir kullanıcı arayüzü ilk kez açtığında zihninde sessizce şu soruyu sorar: burada ne var, bunlara ne yapabilirim? Konsept model bu iki sorunun cevabıdır. Nesneler (köpek, başvuru, profil), o nesnelere uygulanabilen eylemler (sahiplen, incele, güncelle) ve nesnelerin ayırt edici özellikleri (yaş, ırk, barınak). Hepsi bu.

Modelin eksik olduğunu kullanıcı testinde değil, çok daha erken anlarsınız: aynı şeyi anlatmak için iki farklı isim kullanmaya başlarsınız. Ekipte biri "ilan", diğeri "kayıt" diyorsa ortada iki nesne mi var yoksa bir nesnenin iki adı mı, henüz karar verilmemiş demektir. Bu belirsizlik arayüze aynen yansır ve kullanıcı iki farklı yerde aynı işi arar.

Ön analiz, brief'in sorguya çekilmesidir

Ön analiz denince akla genelde persona şablonları ve araştırma raporları geliyor. Oysa bu aşamanın asıl işi brief'te yazmayanı bulmak. Bir brief "kullanıcılar köpek sahiplenebilsin" der ama sahiplendikten sonra ne olduğunu söylemez. Başvuru reddedilirse? Aynı köpeğe üç kişi başvurursa? Barınak vazgeçerse?

Bu soruların cevabı yoksa proje eksik değil, henüz tanımlanmamıştır. Ben ön analizi bitmiş saymak için tek bir ölçüt kullanıyorum: her nesnenin bir yaşam döngüsü yazılabiliyor mu? Doğuşundan silinişine kadar. Yazılamıyorsa o nesne aslında başka bir nesnenin özelliğidir ve modele ayrı satır olarak girmemelidir.

Kullanıcı hikayesinden nesneleri ayıklamak

Kullanıcı hikayesi, üç soruya tek cümlede cevap verdiğinde işe yarar:

• Kim?
• Ne istiyor?
• Niçin?

MatchDog'un hikayelerinden biri şuydu: "Bir barınak gönüllüsü olarak, gelen sahiplenme başvurularını tek listede görmek istiyorum; çünkü aynı köpek için birden fazla başvuru geliyor ve hangisini önce değerlendireceğime karar vermem gerekiyor."

Cümleyi kelime türlerine göre sökersiniz. İsimler nesne adayıdır (gönüllü, başvuru, liste, köpek), fiiller eylem adayı (görmek, değerlendirmek), sıfatlar özellik adayı (gelen, birden fazla). Aday sözcüğü önemli, çünkü çoğu eleme sürecinden geçmez. "Liste" bir nesne değil, başvurunun çoğulunun ekrandaki hali. "Gelen" ayrı bir özellik değil, başvurunun durum alanının bir değeri.

Matrisin yoğunluğu hedef değil, teşhistir

Nesne-eylem matrisi, satırlara nesneleri, sütunlara eylemleri koyup kesişimlerini işaretlediğiniz basit bir tablo. Sık verilen tavsiye şu: matrisi yoğun tut. Bu tavsiye doğru sonuca götürüyor ama sebebini yanlış anlatıyor. Yoğunluk hedeflenecek bir şey değil, ölçülünce bir şey söyleyen bir gösterge.

Hücre sayısı çarpımsal büyür. 5 nesne ve 7 eylemle 35 hücreniz olur; nesne sayısını 8'e, eylem sayısını 10'a çıkardığınızda 80. Yani modele eklediğiniz her yeni nesne, cevaplamanız gereken soru sayısını eylem sayısı kadar artırır. MatchDog'un ilk matrisinde 35 hücrenin yarısından azı doluydu ve bu boşluk tesadüf değildi: "Kullanıcı Profili" ile "Barınak Hesabı" ayrı iki nesne olarak duruyordu, oysa ikisine uygulanan eylemler neredeyse birebir aynıydı. İkisini tek nesne yapıp bir rol özelliği eklediğimde matris hem küçüldü hem doldu.

Kural olarak şunu kullanıyorum: bir satır çoğunlukla boşsa o nesne ya yanlış ayrılmıştır ya da gerçekte başka bir nesnenin özelliğidir. Bir sütun çoğunlukla boşsa o eylem muhtemelen tek bir nesneye özgü bir işlemdir ve genel eylem listesinde durmasının anlamı yoktur.

Arayüz desenleri bu aşamada dışarıda kalır

Modele en çok sızan şey ekran fikirleri. "Takvim", "Bildirim Paneli", "Dashboard" gibi öğeler nesne gibi görünür ama nesne değildir, nesneleri gösterme biçimidir. Konsept modele girdikleri anda tasarımı kilitlerler: bildirim panelini nesne saydığınızda, bildirimi başka türlü sunma ihtimalini daha ilk günden masadan kaldırmış olursunuz.

Ayrımı yapmanın kolay bir testi var. Bir öğeyi tamamen sildiğinizde ürünün anlamı bozuluyorsa nesnedir. Sadece sunum değişiyorsa desendir. Köpeği silin, MatchDog diye bir şey kalmaz. Takvimi silin, aynı bilgiyi listeyle verirsiniz.

Bu iki maddeyi ayırdıktan sonra matris tek sayfaya sığar ve tasarımın geri kalanı boyunca sürekli açık durur. Benim deneyimimde ön analizin kalıcı çıktısı persona dokümanları değil, o tek sayfadır.