Fikir Üretme Oturumları: Düşünme Modları ve Oturumun Kurgusu

Fikir üretme oturumu, insanları bir odaya toplayıp “hadi bir şeyler bulalım” demek değildir. Oturumun verimi, hangi düşünme modunun ne zaman açık olduğuna ve o modun kuralının odaya ne kadar net konduğuna bağlıdır. Üç ayrı zihinsel iş vardır ve bunlar aynı anda yapılamaz; sırayla kurulur.

Aynı odada üç ayrı iş

Bir oturumda önce seçenek sayısını artırırsınız, sonra bu seçenekleri birbirine bağlarsınız, en sonunda aralarından seçim yaparsınız. Üçü farklı zihinsel kaslar kullanır. Karıştırıldığında hiçbiri düzgün çalışmaz.

Diverjan: seçenek çoğaltma

Amaç, akla gelen her yolu masaya koymak. Bu aşamada “bunu yapabilir miyiz” sorusu yasaktır. Soru bir kez sorulduğunda insanlar kendi fikirlerini kafalarının içinde eleyip susmaya başlar, siz de sadece güvenli fikirleri duyarsınız. Kötü fikir de kayda geçer, ayıklama sonraki aşamanın işidir.

Emergent: fikirleri birbirine bağlama

Ortadaki liste ham malzemedir. Birinin önerisini bir başkasının önerisinin üstüne bindirdiğinizde çoğu zaman ikisinden de iyi bir üçüncüsü çıkar. Bu aşama atlanırsa oturum, ilk yarım saatte söylenenlerin oylanmasına dönüşür; ekip yeni bir şey üretmemiş, sadece hızlı konuşanları onaylamış olur.

Konverjan: ölçüt değiştirme

Burada kural tersine döner. Artık uygulanabilirlik, maliyet ve kullanıcıya sağlanan fayda konuşulur. Konverjan aşamayı ayrı bir gün yapmak da mümkündür, hatta çoğu ekipte daha iyi sonuç verir, çünkü fikri üreten kişi kendi fikrini birkaç saat sonra daha soğukkanlı değerlendirir.

Nicelik hedefi saatle çelişir

“Olabildiğince çok fikir” tavsiyesi, sözlü turla birleştiğinde kendi kendini bitirir. Sekiz kişilik, kırk beş dakikalık bir oturumda her fikrin anlatılması ve üstüne bir iki cümle konuşulması ortalama bir dakika sürüyorsa, kırk beş fikir oturumun tamamını yer. Ayıklamaya, birleştirmeye, karar vermeye sıfır dakika kalır.

Bu yüzden nicelik hedefi ancak paralel yazmayla anlamlıdır. Aynı sekiz kişi beş dakika boyunca kendi kağıdına sessizce yazsa, kişi başı dört fikirle otuz iki seçenek eder ve toplam maliyet beş dakikadır. Sözlü tur, fikir toplamak için değil, toplanmış fikirleri birbirine bağlamak için iyidir.

Sorunu tek cümlede yazın

Oturumun başında tahtaya yazılan cümle, üretilen her fikrin ölçüldüğü şeydir. İçinde kimin için, hangi durumda ve neyin çözülmediği geçmeli. “Mobil deneyimi iyileştirmek” bir sorun tanımı değildir, bir niyet beyanıdır; buna karşılık “ilk kez sipariş veren kullanıcı, adres adımında formu yarıda bırakıyor” cümlesi odayı tek bir yere bakmaya zorlar.

Cümle yoksa oturum dağılır ve sonunda herkes kendi bölümünün gündemini fikir diye sunar.

Kısıtın doğru anı

Kısıtlar yaratıcılığı tetikler diye sık söylenir, doğrudur, ama her kısıt her aşamaya uymaz. “Çözüm ekranın tek bir alanına sığacak” gibi biçimsel bir kısıt diverjan aşamayı canlandırır, çünkü aramayı daraltır. Buna karşılık “bütçe yok” ya da “üç haftada bitecek” türü kısıtlar diverjan aşamada söylendiğinde odayı kapatır. Onların yeri konverjan aşamadır; zaten orada da asıl işi onlar yapar.

Uyarıcı: boş sayfa yerine bir şey

İnsan beyni sıfırdan üretmekte kötü, verilene tepki vermekte iyidir. Kullanıcı destek kayıtlarından on cümle, rakip ürünün bir ekran görüntüsü, geçen ayki bir şikâyet videosu; oturumun başına konan somut malzeme, ilk on dakikanın sessizliğini ortadan kaldırır. Soyut bir başlıkla açılan oturumlarda o on dakika hep kaybedilir.

Odadaki hiyerarşi kolaylaştırıcının işidir

Çeşitlilik faydalıdır, ama tek başına yetmez. Farklı disiplinlerden sekiz kişiyi çağırıp ilk sözü en kıdemliye verirseniz çeşitliliği ilk beş dakikada harcarsınız. Bir ekipte oturumun başında ürün yöneticisinin ağzından çıkan çözümün ardından üretilen otuz fikrin yirmisinin aynı fikrin varyasyonu olduğunu gördüm.

Bunun ucuz bir panzehiri var: sessiz yazma turunu her zaman konuşma turundan önce koyun, kağıtları isimsiz toplayın, sırayla okuyun. Kolaylaştırıcının geri kalan işi de fikir üretmek değil, aşama sınırlarını korumaktır. Diverjan aşamada “bu pahalı olur” diyeni durdurmak, konverjan aşamada yeni fikir açanı nazikçe park etmek. Oturumu asıl bozan şey fikirlerin kalitesi değil, iki modun aynı anda açık kalmasıdır.