Yerkes-Dodson, Akış ve ZPD: Arayüzde Zorluk Ayarı

Yerkes-Dodson eğrisi, akış teorisi ve yakınsak gelişim alanı, arayüz tasarımı yazılarında en çok anılan üç psikoloji kavramı. Üçü de dar laboratuvar koşullarında ölçülmüş bulgulardan çıktı ve üçü de yolda anlam değiştirdi. Doğru okunduklarında farklı zaman ölçeklerinde aynı soruyu yanıtlarlar: kullanıcıya verdiğin zorluk, onun o an taşıyabileceğinden fazla mı?

Yerkes-Dodson: ters U her görev için aynı değil

Kavram 1908'de Robert Yerkes ve John Dodson'ın fare deneylerinden geliyor. Hayvanlara iki kutu arasında ayrım yaptırdılar ve yanlış seçimde farklı şiddetlerde uyaran verdiler. Kolay ayrımlarda uyaran şiddeti arttıkça öğrenme hızlandı. Zor ayrımlarda ise orta şiddette bir tepe çıktı, ötesinde performans düştü.

Popüler anlatım bu ikinci yarıyı alıp tek bir eğriye indiriyor: uyarılma artınca performans önce yükselir, sonra düşer. Asıl bulgu ise tepenin yerinin göreve göre kaymasıydı. Görev ne kadar zorsa optimum uyarılma o kadar düşük.

Arayüzdeki karşılığı şu: aynı bildirim, aynı geri sayım, aynı kırmızı uyarı, tanıdık bir işlemde kullanıcıyı toparlar, ilk kez yapılan bir işlemde dağıtır. Vergi beyanı ekranıyla tek tıkla tekrar sipariş ekranını aynı yoğunlukta tasarlarsan birinde gereksiz sakin, diğerinde gereksiz gerginsin.

Akış: her ekranın hedefi olmak zorunda değil

Mihaly Csikszentmihalyi'nin tanımladığı akış, zorluk ile beceri dengelendiğinde ortaya çıkan yoğun odaklanma hali. Koşulları belirli: hedef net olacak, geri bildirim anında gelecek, görev kişinin becerisinin biraz üstünde duracak.

Bu koşullar bir metin editöründe, bir tasarım aracında, uzun bir okuma akışında kurulabilir. Ödeme formunda kurulamaz, kurulmaması da iyi. Kullanıcının ödeme ekranında zamanın geçtiğini unutmasını istemezsin, oradan çıkmasını istersin. Akışı bir kalite ölçütü gibi her ekrana uygulamak, tam da çıkılması gereken yerde kullanıcıyı oyalayan mikro etkileşimler üretiyor.

Ayrım basit. Kullanıcının içinde vakit geçirmeyi seçtiği ekranlarda akış hedeftir, geçmek zorunda olduğu ekranlarda hedef kısa yoldur.

Yakınsak gelişim alanı: iskeleyi sökmeyi planlamadan kurma

Vygotsky'nin tanımı, kişinin tek başına yapamadığı ama rehberlikle yapabildiği işlerin aralığı. Öğretmen o aralıkta geçici destek verir, öğrenci ilerledikçe desteği çeker. Buradaki asıl fikir destek vermek değil, desteği çekmek.

Arayüzde rehber rolünü ipuçları, ilk kullanım turları ve progresif açıklama üstleniyor. Kurulan kısmı herkes yapıyor. Sökülen kısmı neredeyse kimse yapmıyor: aynı tur her girişte açılıyor, aynı ipucu üçüncü ayda hâlâ yerinde duruyor, "yeni" rozeti bir yıl kalıyor.

Turu tamamlayanı kullanıcı kaydındaki tek bir alanla işaretle ve bir daha gösterme. İpucunun kaç kez kapatıldığını say, ikinci kapatmadan sonra kalıcı gizle. Bunun için ürün turu aboneliği almana gerek yok, bir tarih ve bir sayaç yetiyor.

Üçü aynı soruyu farklı ölçekte soruyor

Yerkes-Dodson tek bir an için konuşur: şu ekranda kullanıcının üzerindeki baskı bu görev için doğru mu? Akış bir oturumu kapsar: yarım saatlik kullanımda zorluk beceriyle birlikte mi ilerliyor? Yakınsak gelişim alanı haftalara bakar: kullanıcı üç ay sonra bugün yapamadığını tek başına yapabiliyor mu?

Bu üç ölçek her zaman aynı yönü göstermez. Akış reçetesi zorluğu becerinin ucunda tutmayı söyler, Yerkes-Dodson zor görevlerde uyarılmayı düşürmeyi söyler. İkisini aynı ekranda birlikte uygulayamazsın. Önce ekranın hangi kategoriye girdiğine karar ver, sonra o kategorinin kuralını uygula.