Tasarımda İdeation: Fikir Üretme ve Eleme Yöntemleri
Fikir üretimi, tasarım sürecinin en çok romantikleştirilen aşaması. Oysa projelerin çoğunda darboğaz fikir bulmak değil, altmış fikri makul bir sürede beşe indirmek. İdeation'ı tek bir etkinlik gibi değil, birbirine karıştırılmaması gereken iki ayrı iş olarak kurmak gerekir: önce üretim, sonra eleme.
Üretim ve eleme aynı toplantıya sığmaz
Bir fikir söylenir söylenmez "bunu nasıl yaparız ki" cevabı geliyorsa, o toplantı artık fikir üretmiyor, fikir savunması yaptırıyor. İki iş farklı zihinsel moda ihtiyaç duyar. Üretim geniş ve savruk olmayı ister; eleme dar, sayısal ve acımasız olmayı.
Bunları ayırmanın en ucuz yolu takvim. Üretim oturumu biter, fikirler olduğu gibi kalır, değerlendirme birkaç gün sonraya alınır. Aradaki boşluk sadece zaman kazandırmaz; insanın kendi fikrine duyduğu sahiplenmeyi de gevşetir. Aynı gün elenen fikir kişisel bir yenilgi gibi durur, üç gün sonra elenen fikir sadece bir karardır.
Toplantıyı "kötü fikir yoktur" kuralıyla açmam. Doğru gibi görünen ama pratikte üretimi bozan bir cümle bu: eleştiri yasak olduğu için insanlar zaten ne söyleyeceklerini bilirler, asıl eksik olan şey odaktır. Onun yerine ekrana problem cümlesi ve kullanıcı tanımı yazılır, süre söylenir, başlanır. Kısıtı olmayan oturum dağılır.
Grup beyin fırtınası sanıldığı kadar verimli değil
Bir masa etrafında yüksek sesle fikir toplamak, ideation denince akla gelen ilk sahne. Ama bu formatın kayıpları belgelenmiş durumda: Diehl ve Stroebe'nin 1987 tarihli çalışmasından bu yana tekrarlanan bulgu şu, aynı sayıda kişi ayrı ayrı çalışıp fikirlerini sonradan birleştirdiğinde grup halinde çalışan versiyondan daha çok ve daha çeşitli fikir çıkarıyor. Sebebi basit: bir kişi konuşurken diğerleri konuşamıyor, sırasını bekleyen kişi kendi fikrini unutmamak için onu tekrar tekrar zihninde tutuyor ve yeni bir şey üretmiyor.
Pratik karşılığı şu. Oturumun ilk on beş dakikasında kimse konuşmaz, herkes kendi başına yazar. Sonra fikirler duvara çıkar ve sesli tur başlar; bu turun amacı yeni fikir bulmak değil, yazılanların üzerine bindirme yapmak. 6-3-5 tekniği (altı kişi, üçer fikir, beş turda birbirinin kâğıdını geliştirme) bu düzenin yazıya dökülmüş hali ve kalabalık ekiplerde açık ara daha iyi çalışır.
Zihin haritası ve fikir birleştirme
Zihin haritası bir üretim tekniği değil, bir toparlama tekniği. Problemi merkeze koyup dallanmak, dağınık bir konuyu haritalandırmakta işe yarar; boş bir sayfadan yeni bir çözüm çıkarmakta yaramaz. Konu karmaşıksa ve ekip nerede durduğunu bilmiyorsa harita ilk adımdır. Konu netse doğrudan üretime geçmek daha hızlıdır.
Fikir birleştirme ise az konuşulan ama verimli bir yöntem. Havuzdan rastgele iki fikir seçilir, ikisinin de özelliğini taşıyan üçüncüsü zorlanır. Çıkanların çoğu saçmadır, sorun değil; bu yöntemin amacı kullanılabilir çözüm üretmek değil, ekibin alışkın olduğu çözüm bölgesinden çıkmasını sağlamak. Aynı mantık başka sektörlere bakmak için de geçerli: sıra yönetimi problemi olan bir arayüz için havaalanı check-in akışına bakmak, rakip uygulamaya bakmaktan daha çok şey verir.
Havuzu daraltmanın maliyeti
"Önce hacim, kalite sonra" tavsiyesinin söylemediği bir şey var: üretilen her fikir eleme aşamasında masraf. Fikirleri ikişerli karşılaştırarak sıralamaya kalkarsan iş yükü n(n-1)/2 ile büyür. Altmış fikir için bu 1770 karşılaştırma demek, yani hiç kimsenin oturup yapmayacağı bir sayı. Havuz büyüdükçe ekip farkında olmadan karşılaştırmayı bırakır, ilk göze çarpan beş fikri seçer ve geri kalan elli beş fikir hiç değerlendirilmemiş olur.
Çözüm elemeyi karşılaştırmalı olmaktan çıkarmak. Önce gruplama yapılır ve her fikir tek seferde okunur:
- Ağrı noktasına doğrudan cevap verenler
- Yeni bir fırsat açanlar
- Mevcut akışa küçük iyileştirme getirenler
- Şu an uygulanamaz ama saklanmaya değerler
Gruplama tek geçişte biter. Sonra her gruptan yalnızca en güçlü iki üç fikir birbiriyle karşılaştırılır, bu da on beş yirmi karşılaştırma eder. Kalan fikirleri silme; "şimdilik olmaz" kutusu, altı ay sonra yeni bir kısıt ortadan kalktığında bakılacak en verimli yerdir.
Tıkandığında
Fikir bloğu genellikle problemin fazla dar tanımlanmasından gelir. Birkaç işe yarar hamle:
- Bütün kısıtları yazın, sonra her birinin karşısına "bu gerçekten kısıt mı, yoksa alışkanlık mı" sorusunun cevabını koyun. Listenin yarısı genelde alışkanlıktır.
- Problemi tersine çevirin. "Kullanıcı formu nasıl kolay doldurur" yerine "formu nasıl kesinlikle doldurtmayız" diye sorun; çıkan liste, mevcut tasarımın hatalarını olduğu gibi gösterir.
- Alakasız bir konuyla on dakikalık ısınma yapın. Bunun yaratıcılıkla ilgisi yok, toplantıya geç gelen zihinlerin senkronize olmasıyla ilgisi var.
Bir de şu var: ideation ekip işi diye anlatılır ama tek kişiyle de yürür. Ayrı yazma, ara verme, gruplama ve tersine çevirme adımlarının hiçbiri kalabalık gerektirmiyor. Kalabalığın tek gerçek katkısı bakış açısı çeşitliliği, o da ancak ekipte farklı roller varsa ortaya çıkıyor. Altı yazılımcının aynı odada üreteceği fikir, bir yazılımcı ile bir destek ekibi çalışanının üreteceğinden dar olur.