Wicked Problemler: Bitiş Kuralı Olmayan Sorunlarla Çalışmak

Bazı sorunlar çözülmez, yönetilir. Yoksulluk, iklim, eğitim reformu, hatta büyük bir kurumun içindeki bozuk süreç: burada sorunu tanımlamak çözmek kadar tartışmalıdır ve her müdahale kendi yan etkisini üretir. Horst Rittel ile Melvin Webber bu tür sorunlara 1973'te wicked problem adını verdi; sıraladıkları on özellik hâlâ en keskin ayırt edici.

Bulmaca, problem, wicked problem

Bulmacanın tek doğru cevabı vardır ve çözmek için gereken bilgi baştan masadadır. Zor bir mühendislik problemi de aslında aynı ailedendir: hesap ağır olabilir, ama neyin başarı sayılacağı bellidir. Wicked problemde ayrım zorlukta değil. Sorunun nasıl tanımlandığı, çözümün ne olacağını baştan belirliyor.

Peki "trafik sorunu" derken tam olarak neyi kastediyoruz? Yol kapasitesini mi, toplu taşımanın yetersizliğini mi, insanların neden o saatte o yöne gitmek zorunda kaldığını mı? Üç tanım üç ayrı proje doğurur ve hiçbiri diğerini yanlışlamaz.

Rittel'in on maddesi

• Kesin bir formülasyonu yoktur; sorunu tarif etmek zaten çözüm önerisi içerir.
• Bitiş kuralı yoktur. İş, çözüldüğü için değil bütçe ya da sabır bittiği için biter.
• Çözümler doğru-yanlış değil, iyi-kötü ekseninde tartışılır.
• Bir çözümün sonucunu anında test etmenin yolu yoktur; etkiler yıllara yayılır.
• Her deneme tek seferliktir ve iz bırakır.
• Olası çözümlerin sayılabilir bir listesi yoktur.
• Her wicked problem kendine özgüdür; benzeri gibi görünen vaka aynı vaka değildir.
• Genellikle başka bir problemin belirtisidir.
• Aynı olgunun birden fazla geçerli açıklaması olur ve hangi açıklamayı seçtiğiniz çözümü seçer.
• Yanılma hakkı yoktur; sonuçları başkaları yaşar.

Çeviklik burada nereye kadar yürür

Bu tür sorunlar için standart tavsiye paketi bellidir: sistem düşüncesi, paydaş katılımı, hızlı prototip, kısa döngülerle iterasyon. Paketin içinde sessiz bir çelişki var. Yukarıdaki beşinci madde her denemenin tek seferlik olduğunu ve geri dönülmez iz bıraktığını söylüyor; çevik yöntemin bütün varsayımı ise denemenin ucuz ve geri alınabilir olması.

Ayrımı geri alma maliyeti çiziyor. Yazılımda kötü giden bir dağıtımı on dakikada geri alırsın, bedeli birkaç saatlik kullanıcı sinirinden ibarettir. Şehir merkezine açtığın kavşağı, kapattığın okulu, yürürlüğe soktuğun teşviki aynı hızla geri alamazsın; insanlar bu kararlara göre ev taşır, işe girer, yatırım yapar. Kararın kendisi geri alınsa bile o hayatlar geri alınmaz.

O yüzden iterasyon, geri alınabilir olanın üzerinde yapılır. Geri alınamayan tarafta döngü şeyin kendisi üzerinde değil modeli üzerinde döner: pilot bölge, simülasyon, süresi baştan yazılmış geçici düzenleme, kademeli yürürlük. Bunlar çevikliğin zayıflatılmış hali değil, geri alınabilirliğin yapay olarak üretilmesidir.

Haritalamanın gerçek çıktısı

Paydaş haritaları, düğüm ve bağlantı diyagramları, neden-sonuç şemaları işe yarar; ama genellikle vaat edildiği nedenle değil. Bir sistemi çizmek sizi ona hâkim kılmaz. Peki ya paydaşların sorun tanımları birbirini dışlıyorsa? Harita o durumda uzlaşma üretmez, anlaşmazlığın tam olarak hangi noktada olduğunu gösterir. Asıl değeri de budur: tartışma "kötü niyetli" olmaktan çıkıp "farklı tanımdan" olmaya döner.

Görselleştirme de aynı işi yapıyor. Diyagramın faydası estetiğinde değil, çizerken bir okun yönünü seçmek zorunda kalmanızda. Sözle geçiştirilen belirsizlik bir okun ucunda görünür hale geliyor.

Peki ne zaman ilerlemiş sayılırsınız

Wicked problemde başarı ölçütü çözüm değil, durumun daha yönetilebilir hale gelmesidir. Sorun küçük parçalara ayrıldıysa, parçaların bir kısmı sıradan probleme dönüştüyse, geri alınamaz kararların sayısı azaldıysa ilerlemişsinizdir. Tam çözüm bekleyen ekip, hiçbir zaman gelmeyecek bir ana kadar hareketsiz kalır.