Tasarımda Benzetme: Ne Zaman Çözüm Üretir, Nerede Yanlış Beklenti Yaratır
Benzetme tasarımda iki ayrı iş görür: karşındakine bir şeyi hızla anlatır, bir de senin kendi problemine yabancı bir alandan çözüm taşır. İkisi aynı araç gibi görünse de farklı yerlerden kırılır. Kırılma noktası çoğunlukla şu: benzetme sadece benzerliği değil, kaynak alanın varsayımlarını da beraberinde getirir.
Yabancı alandan çözüm taşımak
Henry Ford'un montaj hattını mezbahalardaki asılı taşıma sisteminden esinlenerek kurması bu türün klasik örneği. Ortak nokta arabayla et değil, hareket eden bir hat üzerinde sabit duran işçi fikri. Benzetme burada anlatım süsü değil, çözümün kendisi.
Peki bu ne zaman işe yarar? Problem kötü tanımlıysa, yani neyin çözüm sayılacağı bile belirsizse. Çözüm kriteri netse benzetmeye ihtiyacın yok, ölçer ve iyileştirirsin. Kriter bulanıkken başka bir alanın aynı bulanıklığı nasıl aştığına bakmak gerçekten yol açar.
Ev benzetmesi ve gizli faturası
Web sitesi yaptırmayı ev inşa etmeye benzetmek müşteriyle konuşurken çok işe yarıyor. Kaç odalı bir ev istediğin fiyatı belirler cümlesi, kapsam ile bütçe arasındaki ilişkiyi tek hamlede kuruyor.
Sorun benzetmenin devamında. Ev biter, teslim edilir, anahtar verilir. Site bitmez. Altı ay sonra gelen güncelleme, sürüm yükseltme, güvenlik yaması ve tarayıcı uyumu, ev modelini kafasına yerleştirmiş müşteride tek bir anlama gelir: demek ki eksik teslim edilmiş. Benzetme sözleşmeyi baştan yanlış çerçeveler, sonra bu çerçeveyle aylarca uğraşırsın.
Peki ev yerine bahçe deseydin ne olurdu? Bahçenin de bir kuruluş maliyeti var, oda yerine parsel konuşulur, ama kimse bahçenin bittiğini düşünmez. Bakım orada tanım gereği vardır. Aynı iş, farklı kaynak alan, tamamen farklı bir beklenti eğrisi.
Sepet gerçekten sepet mi
Alışveriş sepetini market arabasına benzetmek işe yarıyor, çünkü kullanıcıya en çok ihtiyaç duyduğu bilgiyi veriyor: buraya koyduğun şey henüz satın alınmadı, istediğin an geri koyabilirsin.
Benzetmenin taşımadığı yer ise fiyat. Market arabasındaki ürünün fiyatı sen dolaşırken değişmez, stoğu tükenmez, ertesi gün arabayı bulduğunda içindekiler aynıdır. Dijital sepette üçü de olur. Kullanıcı market arabası zihin modeliyle geldiği için bu değişiklikleri kendiliğinden fark etmez, o yüzden sepette fiyat ya da stok değiştiğinde ayrıca ve görünür biçimde söylemek gerekir. Zihin modelinin taşımadığı her şeyi arayüzün açıkça taşıması lazım.
Benzetmeyi sunmadan önce kır
Bir benzetmeyi ekibe ya da müşteriye vermeden önce nerede yanlış olduğunu bul ve aynı konuşmada söyle. Üç adım yeter:
- Kaynak alanın belirgin özelliklerini yaz.
- Hedefte karşılığı olmayanları işaretle.
- İşaretlediklerinden en pahalıya mal olacak olanı cümlenin sonuna ekle.
Ev örneğinde bu ek şu kadar: bir farkla, evin aksine sitenin bakımı hiç durmuyor. Bir cümle, ve aylar sonra siz demiştiniz ki diye başlayan konuşma hiç yaşanmıyor.
Nerede vazgeçmeli
Hedef kitlenin günlük hayatında yeri olmayan benzetme, açıklamak istediğin şeyden daha fazla açıklama gerektirir. Bir benzetmeyi kurtarmak için ikinci bir benzetme yapmaya başladıysan o benzetme çalışmıyordur, düz anlatım daha kısa sürer.