Freelancer'ın Hukuki ve Etik Sınırları: Sözleşme, Veri, Çıkar Çatışması

Yasa ile etik aynı çizgi değil. Yasa neyin cezası olduğunu söyler; etik, cezası olmadığı halde yapmayacağın şeyi. Serbest çalışırken asıl yıpratan ikincisi, çünkü orada kararı veren sensin. Sözleşme, veri ve çıkar çatışması üç kırılma noktası.

Yasa nerede biter, etik nerede başlar

Rakibinin masasında unutulmuş müşteri listesine bakmak çoğu ülkede suç değil. Yine de yapılmaz. Fark denetimin yerinde: hukuk dışarıdan bakar, etik içeriden. İkisini karıştırdığında elinde "yasal olduğu için sorun yok" gibi bir savunma kalır ve bu savunma iş kaybetmeni engellemez.

Ayrımın pratik tarafı şu: hukuki soruların cevabı mevzuatta yazılı, aramakla bulunur. Etik soruların cevabı yazılı değil, önceden vermen gereken bir karar. Teklif masaya geldiği anda karar veriyorsan zaten geç kalmışsın, çünkü o noktada karara ödemenin tutarı da karışıyor.

Sözleşmede asıl yazılması gereken kapsam dışıdır

Herkes ne yapacağını yazıyor. Anlaşmazlıklar ne yapmayacağının yazılmadığı yerden çıkıyor. Teslim tarihi ve ücret zaten sözleşmede olur; kavga revizyon sayısında, kabul kriterinde ve müşteri kaynaklı gecikmede çıkar.

• Revizyon sayısını rakamla yaz. "Üç tur dahil, dördüncüden itibaren saatlik" cümlesi, "makul sayıda revizyon" ifadesinden çok daha az tartışma üretir.
• Kabul kriterini tanımla: iş ne olduğunda bitmiş sayılıyor? Test ortamında çalışması mı, canlıya alınması mı, müşterinin kendi ekibinin onayı mı?
• Müşteri kaynaklı beklemeyi süreyle sınırla. İçerik ya da erişim gelmediği için duran proje, iki ay sonra senin takviminden çıkmış olur.
• Fesih maddesi koy. Karşılıklı çıkışın koşulu belliyse, kötü giden bir iş sözleşmeyle değil takvimle biter.

Sigorta konusunu da geçiştirme. Mesleki sorumluluk poliçesinin yıllık maliyeti, tek bir hukuki sürecin ilk faturasının altında kalıyor.

Silme talebi geldiğinde "sildim" demek yetmez

KVKK ve GDPR uyumu çoğu yazıda SSL ve şifreleme başlığına indirgeniyor. Asıl zor kısım orası değil, veri yaşam döngüsü. Bir kullanıcı silme talebi gönderdiğinde uygulamanın veritabanından satırı siliyorsun; o veri gece yedeğinde, log dosyalarında, hata izleme aracında ve kullandığın analitik servisinde durmaya devam ediyor.

Yedekleme saklama süreni sözleşmeye ve aydınlatma metnine yaz. "Kayıt canlı sistemden anında, yedeklerden 30 gün içinde çıkar" demek doğrulanabilir bir taahhüt; "verileriniz derhal silinir" demek çoğu kurulumda gerçek dışı bir beyan. Üçüncü parti araçları da say, çünkü müşterinin verisini senin adına o araçlar da tutuyor.

En ucuz koruma toplamamak. Formda sorduğun her alanın karşılığında bir saklama, bir silme ve bir ihlal bildirimi yükümlülüğü doğuyor. Doğum tarihine gerçekten ihtiyacın yoksa o alanı kaldırırsın, uyum yükünün bir kısmı kendiliğinden yok olur.

Kod teslim edilince devredilmiş olmuyor

Türk hukukunda mali hakların devri yazılı şekle bağlı. Faturayı kesip projeyi teslim etmen tek başına devir sayılmaz, sözleşmede hangi hakların hangi kapsamda geçtiği yazmıyorsa iki taraf da bulanık bir alanda kalır. Bu bulanıklık genelde müşteri projeyi başka bir ekibe taşımak istediğinde patlıyor.

İkinci mesele, teslim ettiğin işin içindeki üçüncü parti kod. Projeye eklediğin GPL lisanslı bir bileşen, müşterinin kapalı kaynak olarak sattığı ürüne kendi koşullarını taşır. Kullandığın paketlerin lisans listesini teslimatın yanına koyarsın, bu on dakikalık iş sonradan başka birinin sorunu olmaktan çıkar.

Çıkar çatışmasında verilen tavsiye çoğu zaman yanlış

Standart öneri şudur: aynı sektörden ikinci bir müşteri geldiğinde mevcut müşterini bilgilendir. Bu tavsiye kendi içinde çelişiyor. Yeni gelen tarafın seninle görüştüğü bilgisi de gizli bir bilgidir; onu mevcut müşterine söylediğin anda henüz sözleşme imzalamadığın kişiye karşı aynı ihlali yapmış olursun. Bir tarafın sırrını korumak için diğerinin sırrını veriyorsan tutarlı davranmıyorsun demektir.

İşleyen kural isim vermeden ilerlemek. Rekabet konusu senin için gerçekten sınırlayıcıysa bunu baştan sözleşmeye koy: belirli bir sektörde, belirli bir süre boyunca doğrudan rakiple çalışılmayacağını yaz ve karşılığında bir bedel iste. Sonradan haber vermeye dayanan çözümler, tarafların ikisini de rahatsız eder.

Etik olarak karşısında durduğun bir işi reddederken uzun gerekçe yazma. "Bu proje bizim çalışma alanımızın dışında" cümlesi yeterli; tartışmaya açılan her gerekçe pazarlığa dönüşüyor.

Başarısız gideceğini gördüğün proje

Müşterinin ısrar ettiği yön işi duvara sürüyorsa itirazını yazılı yap. Sözlü uyarı altı ay sonra kimsenin hatırlamadığı bir şey, e-posta ise duruyor. Uyarını yaptıktan sonra müşteri yine kendi yolunda ısrar ediyorsa iş onun, sonuç da onun. Buradaki sorumluluğun bilgiyi vermekle biter, kararı onun yerine vermekle değil.

Dış kaynak kullanacaksan önceden söyle. Müşteri parçanın kim tarafından yazıldığını sonradan öğrendiğinde mesele işin kalitesi olmaktan çıkıp güvene dönüşür, oradan geri dönüş zor.

Kaynak

• Legal and Ethical Guidelines: How Freelancers and Entrepreneurs Should Handle Legal and Ethical Issues, IxDF
  interaction-design.org