Kullanıcı Deneyiminde Etik: Arayüzün Sessiz Kararları

Etik tartışması UX'te büyük ilkelerle başlar, oysa iş neredeyse her zaman küçük bir arayüz kararında düğümlenir: hangi düğme büyük, hangi kutu önceden işaretli, iptal bağlantısı kaçıncı ekranda. Bu kararların iyi niyetle mi alındığını bilemezsiniz, niyet zaten ölçülebilir bir şey değil. Ölçebileceğiniz şey sonuçtur ve bu sanıldığından kolay.

Niyeti değil, asimetriyi ölçün

Bir tasarımcının kastını tartışmak sonuçsuz kalır, ama kabul etmenin bir tık, reddetmenin üç tık sürmesi sayılabilir bir olgudur. Basit bir test var: kullanıcının istediği yöne giden yol ile şirketin istediği yöne giden yol aynı maliyette mi? Çerez izni, abonelik iptali, bildirim onayı, hesap silme. Her birinde tık sayısını, ekran sayısını ve düğmelerin kontrastını yan yana koyun. Aradaki fark büyüdükçe tasarımın tarafı belli olur, kimse bunu "kullanıcıya yardım ediyoruz" diye savunamaz.

Rıza kutularını varsayılan olarak boş bırakır, reddet düğmesini kabul et düğmesiyle aynı boyutta ve aynı kontrastta veririm. Bu iki kural, etik toplantılarının çoğunu daha başlamadan bitiriyor.

Karanlık kalıpların adı var

Bu kararların bir literatürü ve bir sözlüğü olduğunu bilmek işi kolaylaştırıyor, çünkü adı konmuş bir şeyi savunmak zordur. Toplantıda "bu confirmshaming" demek, "bu biraz agresif olmuş" demekten çok daha hızlı sonuç veriyor.

• Gizli maliyet: kargo ya da hizmet bedelinin ödeme akışının son adımında görünmesi.
• Hamamböceği moteli: üye olmak iki tık, üyelikten çıkmak telefon görüşmesi.
• Confirmshaming: iptal bağlantısının "Hayır, tasarruf etmek istemiyorum" diye yazılması.
• Sahte aciliyet: her sayfa yenilendiğinde baştan başlayan geri sayım sayacı.

Harry Brignull'un deceptive.design arşivi bu kalıpların derli toplu bir kataloğu, kendi ekranlarınızı gözden geçirirken kontrol listesi gibi kullanılabilir.

Yasal olan ile etik olanı karıştırmamak

Konu üzerine yazılanlarda dolaşan bir formül var: "yasalara uygun olabilir ama etik değildir." Sıralama çoğu zaman tersinden işliyor. Önceden işaretli onay kutusu etik açıdan tartışmalı bir gri alan değil, doğrudan geçersiz bir rızadır. KVKK açık rızayı özgür iradeyle açıklanan, belirli bir konuya ilişkin ve bilgilendirmeye dayanan bir irade beyanı olarak tanımlar, GDPR'ın tanımı da aynı yerde durur. İşaretlenmiş kutuda üçü de yok. AB'nin Dijital Hizmetler Yasası ise arayüzle yanıltmayı platformlar için ayrıca yasaklıyor.

Gerçekten zor vakalar başka yerde duruyor. Sonsuz kaydırma, otomatik oynayan bir sonraki video, akşam saatlerine denk getirilen bildirimler. Hiçbiri yasa dışı değil, hiçbiri kullanıcıdan bilgi saklamıyor, ama hepsi dikkati kullanıcının hesabına değil sizin hesabınıza çalıştırıyor. Etik tartışmasının asıl yeri burası, çünkü burada sizi durduracak bir mevzuat yok.

Peki yönlendirmenin iyisi mümkün mü

Varsayılanlarla oynamak her zaman manipülasyon sayılmaz. İki adımlı doğrulamayı açık getirmek, yeni hesapta yedekleme hatırlatmasını devreye almak, tehlikeli bir işlemde onay istemek, hepsi kullanıcıyı bir yöne itiyor. Aradaki farkı iki soruyla ayırt ediyorum: bu yönlendirme öncelikle kime yarıyor ve kullanıcı bundan ne kadar kolay dönebiliyor?

İkinci soru daha keskin bir turnusol. Varsayılanı değiştirmek tek tıksa, karşınızdaki bir öneridir. Ayarı bulmak on dakika sürüyorsa, artık öneri değildir. Ekiplere şunu sormak yeterli oluyor: bu ekranın kaydını izleyip kullanıcıya göstersek, kendimizi rahatça açıklayabilir miyiz?