Kullanışlı, Kullanılabilir, Kullanılan: Üçü Aynı Cinsten Değil
Kullanışlı, kullanılabilir ve kullanılan. Tasarım metinlerinde bu üçlü hep aynı sırayla, biri diğerinin doğal devamıymış gibi anılır. Oysa ilk ikisi ürünün bir özelliği, üçüncüsü ürünün başına gelen bir şey. Segway işe yarıyordu, sürmeyi öğrenmek de yarım saat sürüyordu; yine de kimse almadı.
Kullanışlı olmak: sorun gerçekten var mı
Bir ürünün kullanışlı olması, birinin gerçekten yaşadığı bir sorunu çözmesi demek. Kelime işlemci kullanışlıdır, çünkü belge yazma ihtiyacı o programı beklemeden zaten oradaydı. Masadaki dekoratif obje de kimileri için kullanışlıdır ama karşıladığı ihtiyaç estetiktir ve kişiden kişiye değişir.
Asıl tuzak, ihtiyacın var olup olmadığında değil, kaç kişide olduğunda. Beş kişinin şiddetle istediği şey ile beş bin kişinin ara sıra aklına gelen şey aynı ekip toplantısında birbirinden ayırt edilmez, ikisi de "kullanıcılar bunu istiyor" cümlesine sığar. Bu soruyu odada cevaplayamazsınız, çünkü odadaki herkes ürünü zaten yapmaya karar vermiş insanlardan oluşuyor.
Kullanılabilir olmak: Norman kapıları
Kullanılabilirlik, kullanışlılığın kullanıcıya ulaşıp ulaşmadığıyla ilgili. Don Norman'ın adıyla anılan kapılar bunun en bilinen örneği: itilerek açılan kapıya çekilmek için yapılmış bir kulp takılır, insan çeker, kapı açılmaz, insan kendini beceriksiz hisseder. Kapı görevini yapabiliyor. Sorun, kapının ne yapılmasını istediğini anlatma biçiminde.
Apple'ın uzun süre benzer donanıma sahip rakiplerinin önünde kalması da buradan geliyordu. Cihazlar aynı işi yapıyordu, biri o işi kullanıcının kafasındaki modele daha yakın anlatıyordu. Kullanılabilirlik sezgi işi gibi görünür ama büyük ölçüde alışkanlık işidir: insanların daha önce öğrendiği kalıba yaklaştıkça açıklamaya ihtiyaç azalır.
Kullanılmak bir tasarım özelliği değil
Sinclair C5 ocak 1985'te satışa çıktı, aynı yılın ekiminde üretici şirket iflas idaresine devredildi. Segway 2001'de şehir içi ulaşımı yeniden kuracağı iddiasıyla tanıtıldı, üretimi 2020 yazında sessizce durdu. İkisi de çalışıyordu, ikisinin de öğrenme eğrisi kısaydı.
Kullanılmadılar, çünkü kullanılmak ürünün içinde taşıdığı bir nitelik değil, ürünle dünyanın karşılaşmasının sonucu. C5'i bitiren şey direksiyonu değildi. İngiltere'nin ocak ayında yağmurlu olması, sürücünün otomobillerle aynı şeritte onların göz hizasının altında kalması ve aracın basında ciddiye alınmaması bitirdi. Bunların hiçbiri bir tasarım toplantısında düzeltilebilecek şeyler değil. Üçlüyü tek bir kontrol listesinde alt alta yazmak bu yüzden yanıltıcı: ilk ikisi verdiğiniz kararlarla değişir, üçüncüsü çoğunlukla zamanlama, mevzuat ve toplumsal alışkanlık meselesidir.
Doğrulama maliyeti her adımda katlanıyor
Kullanılabilirlik sorunlarının büyük kısmı ürünü birkaç kişiye izletmekle ortaya çıkar; Nielsen Norman Group'un beş kullanıcı savunusu tam olarak bunu söyler. Bir öğleden sonra, beş kişi, prototip yeter.
Kullanışlılığı doğrulamak için ürünün çalışan bir parçasının ve karşısında gerçek bir ihtiyaç sahibinin bulunması gerekir; bu haftalar alır. Kullanıldığını görmek içinse piyasaya çıkmış olmak, sonra da beklemek şarttır. Üç ölçütün doğrulama maliyeti eşit değil, katlanarak artıyor. Ekiplerin çoğu ise zamanının en büyük kısmını en ucuz doğrulanana harcıyor. Buton hizasının tartışıldığı toplantı sayısıyla "bunu kim, neyin yerine kullanacak" sorusunun sorulduğu toplantı sayısı arasındaki fark, projenin risk dağılımını tersine çevirdiğinin en görünür işareti.
Hangisine ne zaman yatırım yapılır
Henüz kullanıcısı olmayan bir üründe arayüz cilası erken bir harcamadır. O aşamada elinizdeki en pahalı belirsizlik kullanışlılıktır ve kaba, çirkin, yarım bir prototiple bile test edilebilir; kimse yarım prototipe bakıp "ihtiyacım yok" demekten çekinmez.
Zaten kullanılan bir üründe denge tersine döner. Orada kullanışlılık sorusunu piyasa çoktan cevaplamıştır, kullanılabilirlikte yapılan her iyileştirme ölçülebilir bir karşılık üretir, çünkü ölçecek trafik vardır. Aynı iki iş, ürünün hangi aşamada olduğuna göre yer değiştirir. Sırayı ezberlemek yerine, o an hangi sorunun cevabının olmadığına bakmak daha işe yarıyor.