UX Tasarım Kitapları: Hangisi Gerçekten Okumaya Değer

"2025'in en iyi UX kitapları" başlıklı listelerin neredeyse tamamı aynı sekiz on kitabı sıralar ve o kitapların çoğunun 2025'le hiçbir ilgisi yoktur. Don Norman'ın kitabı 1988'de çıktı, Steve Krug'unki 2000'de. Bu kötü bir şey değil; kötü olan, yılı başlığa yazıp listeyi güncel gibi göstermek. Aşağıda hangisinin hâlâ ayakta durduğuna, hangisinin sırf alışkanlıktan listelerde kaldığına bakıyorum.

Aynı listeyi neden hep okuyoruz

UX kitap listeleri birbirinden kopyalanır. Bir kitap bir kez "klasik" etiketi aldıktan sonra listeden düşmesi neredeyse imkânsız hale gelir, çünkü listeyi yazan kişi genelde kitabı okumamıştır, önceki listeyi okumuştur.

Tarihlere bakmak bunu ele veriyor. The Design of Everyday Things 1988 (2013'te gözden geçirilmiş baskı), Don't Make Me Think 2000 (üçüncü baskı 2014), The Paradox of Choice 2004, Lean UX 2013, Creative Confidence 2013. Ortalama yaş on beş yılın üzerinde. Eski olmaları sorun değil, temel algı ve kullanılabilirlik ilkeleri o kadar hızlı eskimiyor. Sorun, aynı listenin her yıl yeni bir tarihle yeniden yayımlanması ve okuyucunun güncel bir şey aldığını sanması.

Başlangıç: sıra önemli

Yeni başlayan birine ilk kitap olarak Norman'ı vermem. The Design of Everyday Things harika bir kitap ama örneklerinin büyük kısmı kapılar, ocaklar ve termostatlar üzerine kurulu, ve okuyucu "peki ben yarın arayüzümde ne yapacağım" sorusuyla baş başa kalıyor. Kitabın asıl değeri, zaten bir şeyler tasarlamış birinin kafasındaki dağınık sezgileri düzene sokmasında.

İlk kitap Krug olmalı. Don't Make Me Think iki akşamda biter, her sayfası doğrudan ekrandaki bir karara dokunur ve okuduğunuzun ertesi günü uygulayabileceğiniz tek kitaptır. Ondan sonra Norman, sonra da isterseniz Kuang ve Fabricant'ın User Friendly'si; sonuncusu tasarım tarihine meraklıysanız keyifli, değilse atlanabilir.

Joel Marsh'ın UX for Beginners'ı listelerde sık geçer ve içeriği fena değildir, ama yüz kısa dersten oluşan yapısı konuyu paramparça eder. Blog yazısı formatında bir kitap okumak, blog okumaktan daha verimli değil.

Süreç ve araştırma tarafı

Bu grup, ilk gruptan daha az bilinir ve günlük işe daha çok dokunur.

• Just Enough Research (Erika Hall) sayfa başına en çok işe yarar bilgiyi veren kitap. İnce, sert ve "araştırma yapacak bütçemiz yok" bahanesini elinizden alıyor.
• The User Experience Team of One (Leah Buley) tek kişilik UX ekibi olan herkes için, yani Türkiye'deki ajans çalışanlarının çoğu için yazılmış gibi.
• Lean UX (Gothelf, Seiden) agile ekiplerde çalışıyorsanız anlamlı; çalışmıyorsanız anlatılan sorunları tanımayacağınız için havada kalır.
• Think Like a UX Researcher (Travis, Hodgson) araştırmayı zaten yapıyor ama sonuçlarını kimseye dinletemiyorsanız işinize yarar.

Bu dördünden ikisini okuyun. İçerikleri ciddi biçimde örtüşüyor, dördünü birden okumanın marjinal faydası düşük.

Algı ve arayüz

Jeff Johnson'ın Designing with the Mind in Mind kitabı, arayüz kararlarının arkasındaki görsel algı ve bellek mekanizmalarını anlatır. Krug'un "böyle yap" dediği şeylerin "neden" cevabı burada. İkisini arka arkaya okumak, tek başına herhangi birini okumaktan çok daha fazla iş görür.

Everett McKay'in UI is Communication kitabı arayüzü bir konuşma olarak ele alır. Fikir güçlü, uygulaması uzun. Zamanınız kısıtlıysa Johnson'ı seçin.

Listede ne işi var: The Paradox of Choice

Barry Schwartz'ın kitabı her UX listesinde çıkar ve dayandığı temel bulgu göründüğü kadar sağlam değil. Kitabın popülerleştirdiği reçel deneyi, 24 çeşit reçel sunulan tezgâhta 6 çeşit sunulana göre çok daha az satış yapıldığını gösteriyordu. 2010'da elli kadar benzer deneyi bir araya getiren bir meta-analiz, seçenek fazlalığının satın alma üzerindeki ortalama etkisini sıfıra yakın buldu. Etki bazı koşullarda var, bazılarında ters yönde çalışıyor.

Bu, sadeliğin işe yaramadığı anlamına gelmiyor. Anlamı şu: "seçenek azalt" tavsiyesini bir psikoloji deneyine yaslamak yerine kendi ürününüzün verisine yaslayın. Menünüzde kaç madde olacağına karar verirken referansınız bir reçel tezgâhı olmasın.

Kitabı okumaya değer mi? Karar verme psikolojisiyle ilgileniyorsanız evet, ama bir tasarım kitabı olarak değil. UX listelerinde bulunma sebebi büyük ölçüde bir TED konuşmasının 2000'lerin sonundaki popülerliği.

Ücretsiz başlamak isteyene

Kitap almadan önce fikir edinmek için iki kaynak yeterli:

• Interaction Design Foundation'ın UX kitapları rehberi
• Bright Ideas for User Experience Designers (Userfocus, ücretsiz e-kitap)

Kısa okuma sırası

Hiç okumadıysanız: Krug, sonra Johnson, sonra Hall. Üçü toplam bin sayfayı bulmaz ve birbirini tamamlar; birincisi ne yapacağınızı, ikincisi nedenini, üçüncüsü doğru yapıp yapmadığınızı nasıl ölçeceğinizi söyler. Norman'ı bu üçünden sonraya bırakın, o zaman çok daha fazlasını verir.