Rat Race'ten Çıkış: Tasarım Düşüncesi Kendi Hayatına Uygulanınca Ne Oluyor
Rat race'ten çıkış reçetesi olarak tasarım düşüncesi öneriliyor: hayatını bir ürün gibi ele al, problemi tanımla, alternatif üret, en iyisini seç. Kulağa makul geliyor, ama kendi hayatını tasarlarken tasarımcı da kullanıcı da aynı kişi olduğundan yöntemin asıl işe yarayan parçası, yani dışarıdan gelen geri bildirim, baştan eksik kalıyor. Geriye kalanı yine de kullanılabilir, yeter ki ölçümü kendi kafanın içinde tutma.
Rat race bir çalışma temposu değil, geri bildirim sorunu
Rat race genelde "çok çalışmak" ile açıklanır. Bu teşhis tutmuyor. Haftada altmış saat çalışan ama yaptığı işin nereye gittiğini gören insanlar tükenmiyor; kırk saat çalışıp çıktısının kime dokunduğunu hiç görmeyenler tükeniyor. Döngünün adı koşuşturma, sebebi çıktının sana geri dönmemesi.
Ayrım pratikte işe yarıyor. Sorun tempoysa çözüm dinlenmektir. Sorun geri bildirimse dinlenmek hiçbir şeyi değiştirmez, iki hafta tatilden dönüp aynı boşluğa oturursun. İkinci durumdaysan izin talebi yerine işin çıktısını görebileceğin bir düzenleme aramak gerekiyor.
Kendi hayatını tasarlarken kullanıcı testi yapamazsın
Tasarım sürecinin gücü adımlarından değil, adımların arasındaki doğrulamadan gelir. Problemi tanımlarsın, çözüm üretirsin, sonra biri gelir ve senin bariz sandığın akışta takılır. Kendine uyguladığında tam olarak bu kısım düşüyor: kendi varsayımını kendin test ediyor, kendi testini kendin geçiyorsun. (Hayatını "tasarlamak" benzetmesini bu yüzden fazla iddialı buluyorum.)
Yalnızca kendi yazdığın kodu test edersen bulduğun hatalar aklına gelen hatalarla sınırlı kalır; burada da durum farklı değil. Kaçış yolu yöntemi bırakmak değil, kullanıcıyı dışarıdan bulmak. Kariyer kararını kafanın içinde döndürmek yerine o işi fiilen yapan üç kişiyle konuşmak, yeni bir çalışma düzenini bir ay deneyip sonucu takvimden okumak, portfolyoyu beğenip beğenmediğini kendine sormak yerine gelen geri dönüşü saymak.
SMART listesinde bir madde fazladan duruyor
SMART hedefler çoğu Türkçe kaynakta "Spesifik, Ölçülebilir, Ulaşılabilir, Gerçekçi, Zamanlı" diye sıralanır. Sonra aynı metinlerde, listenin dışından gelmiş gibi, "hedefin vizyonunla ilgili olsun" cümlesi belirir. Sebebi çeviri. Orijinaldeki A (achievable) ve R (relevant) maddelerinden ikincisi "gerçekçi" diye karşılanınca R'nin asıl anlamı olan ilgililik listeden düşüyor, sonra da dışarıdan geri ekleniyor. Beş harfli listede dört ölçüt var, biri iki kez sayılıyor.
Fark küçük görünüyor ama hedefleri asıl eleyen madde tam da düşen madde. "Ulaşılabilir mi" sorusu neredeyse her hedefe evet cevabı verir. "Bu hedefe ulaşırsam ne değişecek" sorusu listenin yarısını siler.
Ölçmeyi dışarıya bağlamak
Uygulanabilir kısım şu: her hedefin yanına, senin görüşünden bağımsız bir gösterge yaz. Portfolyoyu güncellemek hedef değil, güncelledikten sonra gelen görüşme sayısı hedeftir. Yeni bir alan öğrenmek hedef değil, o alanda birinin parasını ödediği ilk iş hedeftir. Gösterge dışarıdaysa kendini kandırma ihtimalin kalmıyor.
Gösterge bulamadığın şey genelde hedef değil, istektir. Onu da yazabilirsin, ama takip listesine değil.
Kaynaklar